Niš je grad koji se nalazi na raskrsnici najvažnijih balkanskih i evropskih puteva koji povezuju Evropu sa Bliskim Istokom i od davnina važi za kapiju Istoka i Zapada. U Nišu se magistralni pravac, koji vodi sa severa dolinom Morave, račva ka jugu dolinom Južne Morave i Vardara (prema Solunu i Atini), a pravac ka Istoku, vodi dolinom Nišave i Marice prema Sofiji, Istanbulu i Bliskom Istoku. Ovaj drugi put poznat je još u periodu rimske i vizantijske istorije pod nazivom "via militaris", a u srednjem veku nazvan je "Carigradskim drumom".

Šire područje Niša bilo je naseljeno još u neolitu, u rano bronzano doba, o čemu svedoče praistorijski nalazi sa lokaliteta Bubanj i Humska Čuka. Na području Naisa, u predrimskom periodu živeli su Dardani, Kelti (Gali) i Iliri. Ime Naissus ("Vilin grad") dali su Kelti.

U rimsko doba Niš je snažan kastrum. 274. godine u njemu je rođen jedan od najvećih vladara rimske imperije, Flavije Valerije Konstantin, poznatiji kao car Konstantin Veliki. Za vreme njegove vladavine Niš postaje značajan ekonomski, vojni i administrativni centar. Pronađene ranohrišćanske grobnice i bazilika (2-4. vek), kao i Konstantinovo priznanje hrišćanstva kao zvanične religije Rimskog carstva (313. godine) svedoče o staroj hrišćanskoj tradiciji Niša. Niš je porušen u napadu Huna, a 414. godine ponovo ga obnavlja car Justinijan u 6. veku.

U periodu od 6. do 10. veka Niš napadaju i povremeno drže Huni, Avari, Sloveni, Bugari i Mađari. Veliki župan Stefan Nemanja zauzima Niš 1183. godine. 1189. godine sastaje se u Nišu sa nemačkim carem Fridrihom Barbarosom, u vreme drugog krstaškog pohoda i sa njim sklapa savez protiv Vizantije. Slede napadi Vizantije, Bugara i Mađara do 1386. godine, kada Niš osvajaju Turci i drže ga sve do 1878. godine, sa kraćim prekidima za vreme austrijskih osvajanja.

U vreme turske dominacije, grad se širi i postaje centar vojne i upravne vlasti. Više pokušaja oslobađanja Niša u vreme 1. i 2. srpskog ustanka ostaju bez uspeha. Vojvoda Stevan Sinđelić sa 3.000 saboraca, u borbi sa 10.000 Turaka na Čegru, svojom herojskom smrću ostavlja primer junaštva koje i danas živi kroz Ćele Kulu.

Posle oslobođenja od Turaka Niš počinje svoj savremeni razvoj. Grad se rekonstruiše po savremenim evropskim planskim načelima (Vinterov plan 1878. godine), počinje da radi prva niška gimnazija (1878.), prva bankarska ustanova (1881.), pozorište "Sinđelić" (1887.), Narodna biblioteka (1869.), 1905. počinje sa radom likovna kolonija Sićevo.

Najznačajniji kulturno-istorijski spomenici u Nišu su: Mediana - veliko imanje iz rimskog perioda (IV vek); Tvrđava - najočuvanija turska tvrđava na srednjem Balkanu izgrađena 1723. godine) koja u svojim temeljima krije ostatke rimskog Naissusa; Ćele kula; Čegar sa spomenikom koji se nalazi na mestu bitke Stevana Sinđelića sa Turcima; Spomenik oslobodiocima Niša - podignut 1937. godine u znak sećanja na borbe za oslobođenje Niša 1874-79., 1877-78., 1915. i 1918.; Logor "Crveni krst" - nacistički koncentracioni logor; Spomen-park Bubanj - jedno od najvećih stratišta u našoj zemlji iz 2. svetskog rata.